Zagatala Azerbaycan’ın kuzey-batısında, Büyük Kafkas dağlarının yamaçlarında, Alazan- Eğri Çay vadisinde güzelliği ile Afrodit’i kıskandıran, doğası ile ‘Yeryüzünün Cenneti’ni andıran, modernliği ile Küçük Paris ismini almış, tarihinde Şeyh Şamiller saklı ‘Kızılgüller Diyarı’ 57 milletin bir arada yaşadığı 110 bin nüfuslu bir ilçedir. Zagatala ile ilgili yazılanları karıştırırken bir seyyahın ‘Azerbaycan herkesin sahip olmak istediği gizemli bir yüzük ise Zagatala o yüzüğün kaşıdır’ cümlesi ile karşılaşıyorum.

Dağlık ve ovalık bir rölyefe sahip ilçede dağlarında soğuk, ovasında ılıman subtropik iklim hâkimdir. Yıllık 1600 mm yağışı ve bol humuslu siyah toprağı sayesinde zengin yeşil tabiatı vardır.

Zagatala Türkler, Ruslar, Avarlar, Lezgiler, Sahurlar, Tatarlar, Ingiloylar, Gürcüler başta olmakla 57 milletin oluşturduğu kültürel zenginliğe sahiptir. Tarih boyunca bu kadar farklı ırk ve millet huzur ve barış içinde yaşamış, gelecek nesiller için ortak bir miras oluşturmuşlardır. Şimdiki nesiller bu ortak mirasın tezahürü olan düğünlerde, yas merasimlerinde, bayramlarda bir araya gelerek renkli bir tablonun iştikakçıleri oluyorlar. Türkler, Gürcüler, Avarlar, Sahurlar hep beraber ortak bir değer olan Nevruz, Kurban, Ramazan bayramlarını dünyada yalnız burada kutluyorlar. Her bayramda, her düğünde mutlaka yiğitlik göstergesi ‘Kafkas dansları’ sergileniyor. Şeyh Şamil müziği ise tüm düğünlerin en gözde müziğidir.

Bu kadar kozmopolit bir yapıya sahip ilçede doğal olarak çok sayıda birbirinden farklı tarihi-kültürel eserler ilçenin güzelliğine daha bir anlam ve mana katıyor. Onlarca tarihi yapı, zengin ve şanlı geçmişten günümüze ışık tutmaktadır. Ilçede her kalenin ve yapının kendine özgü hikâyesi vardır. Tarihine, geçmişine saygı ile bu yapıları gezerken, ‘Şamil deresi’nde Şeyh Şamil’i arkadaşları ile beraber, vatanını koruma planları yaparken görürüz. Diğer taraftan Peri Kalesi’nde yalnız Efe Peri’nin dramına şahit oluyoruz.

Bu tarihi kalelerden çıkarken yeşilliklerle çevrili bir ortam bizi karşılıyor. Soğuk, başı karlı Büyük Kafkas dağlarından ovalıklara doğru gürleyerek gelen bol sulu çaylar Zagatala’ya hayat vermektedir. Bu çaylardan biri olan Kateh çayının her iki tarafı sert kayalık alanlardır. Kayalıklardan ormana doğru giderken sülfatlı mineralli şifalı kaynak suyu çeşmesi bu yörenin insanlarının tedavi amaçlı sık-sık uğradığı yerler arasındadır. Çeşmenin hemen yanı başında Piçigel mağarası vardır. Çeşme ile mağara harika bir ikili oluşturarak yöreye gelen turistlere ve hastalara hem şifa hem de istirahat imkanı sunmaktadır. Şehir hayatının kalabalık ve gürültüsünden uzaklaşarak oksijen depolamak amacıyla ve çeşmenin şifalı suyundan içerek Kateh çayının dinlendirici sesi altında mağarada iki saatlik uyku insanların yeniden iş hayatına dönmeden yaptıkları en güzel meşgaledir. Uykudan acıkmış olarak uyandığınızda yanınızda azık getirdiyseniz sizin için hayatın en güzel dakikaları başlayacaktır. Çünkü mağaranın sağ tarafından şırıltı ile akan Kateh çayı biraz aşağıda kendini 20 metre yüksekten kayalıklara bırakmaktadır. Bu tablo sanki azametli Kafkas dağlarının ürkütücülüğünden kaçan Kateh çayının kurtuluşunu ve özgürlüğünü yansıtmaktadır. Bu eşsiz tabiat mozaiğinden ortaya Gebizdere Şelalesi çıkmaktadır. Su kütlesinin kayalıklara çarpması ile birlikte küçük su parçacıkları etrafa sıçramaktadır. Etrafa dağılan su damlacıkları siz şelaleyi izleyerek yemek yerken bazen sizin yüzünüze kadar gelip dokunmaktadır

Eşsiz bir servet olan bu güzelliklerin korunması amacıyla 1929 yılında Zagatala Devlet Tabiatı Koruma Alanı kurulmuştur. Koruma alanının oluşturulmasının esas amacı Büyük Kafkas dağlarının güney yamaçlarındaki subalp bitki örtüsünün, alp ve nival tabiat komplekslerinin korunmasıdır. Deniz seviyesinden 600-3600 metre yüksekte bulunan, 23,8 bin ha yüzey alanına sahip koruma alanının %66’sı ormanlar, %21’si subalp ve alp çemenleri, %13’ü ise yüksek dağlık alanlardır. 22’si endemik olmak üzere 1000’ı aşkın bitki çeşidi ile zengin floraya sahiptir. Koruma alanında deniz seviyesinden 1800-2100 m yüksekte ormanlar, biraz daha yüksekte dağ çemenleri mevcuttur. 3000 metreden sonra dağların zirvelerine doğru karların arasından kayalık bitkileri boy göstermektedir. Koruma alanında palıt, veles, fıstık, karağaç, coke, göyrüc, kestane, ceviz, ayı fındığı, kuş armudu, demir ağaç, siyah murdaça, zoğal, muşmula, sarı hanımeli, kendalaş, Şark çınarı, Iberiya palıtı, ağcagayın, yemişan, leylek otu, sarı Kafkas rododendrodu, ahududu, Yunan cevizi, hurma, yabani vişne, Kafkas hurması, ayı döşeği gibi bitki çeşitleri koruma altındadır. Hayvanlar için koruma alanı da eşsiz bir yerdir. Koruma alanında 37 çeşit memeli, 104 çeşit kuş, 8 çeşit amfibi, 12 çeşit yılan ve balık korunmaktadır. Vaşak, köpker(rupicarra r), Dağıstan tekesi, Kafkas maralı, Avrupa cüyürü, yabani domuz, Kafkas tetrası, ular, kurt, Kafkas Gonur ayısı, dele, gelincik, Altay ve Kafkas sincapı, orman kedisi, toğlu kapan, Kafkas şahini, iri gırğı, bergud, porsuk, koramal, beyaz baykuş, kerkes, kartal, akbaba, taraklı triton, nalburun, beyaz kuyruklu kartal, yabani Dağıstan sığırı, kuzgun, Kafkas haçlicası, bağa yılanı, tilki, kararça Zagatala koruma alanının sakinleridir.

Zagatala koruma alanı Azerbaycan’ın dağlık kuzey kısımlarının bitki ve hayvan nesillerinin muhafazası, zenginleştirilmesi, doğal rezervlerin öğrenilmesi, araştırmalar yapılması için bir alandır. 1951 yılından itibaren burada çeşitli araştırmalar yapılmış ve tabiat müzesi kurulmuştur. Azerbaycan Devleti bu koruma alanının genişleterek ‘Biyosfer Devlet Tabiatı Koruma Alanı’nın oluşturulması için çalışmalar yapmaktadır.
Azerbaycan’a gelenler Zagatala’yı görmeden giderlerse çok şey kaybetmiş olacaklar.